Nie chodzi o to, by nie zasnąć. Czasem sprowadza się praktyki religijne do swoistych manewrów duchowych. Uczy się tego poprzez nocne czuwania, jak gdyby z założenia czuwanie w nocy było lepsze od czuwania w dzień. Podpiera się to oczywiście teorią o wysiłku, który wyrabia hart ducha. Ale wróćmy do określenia „manewry”. W wojsku są potrzebne, ale bez realnego zagrożenia usypiają. Wszystkie armie w stanie pokoju ćwiczyły i nagle, w kontekście wojny, okazuje się, że większość nie jest do niej przygotowana. Czuwanie bez realnej potrzeby w konsekwencji usypia jeszcze bardziej. Mamy też pokłady czuwania: czuwamy, by nie zgrzeszyć, by nie przekroczyć prawa, czuwamy nad naszą spontanicznością.
Bezsensowne czuwanie rodzi ociężałość serca. Święty Tomasz z Akwinu w Sumie teologicznej (II-II, q. 35) pisał, że nikt nie może zbyt długo pozostawać w smutku. Po pierwsze, gdyż z natury człowiek oddala się od tego, co go zasmuca. Po drugie, człowiek zwraca się ku temu, w czym odczuwa przyjemność. W swoim innym dziele, Quaestiones disputatae de malo, Tomasz dopowiada: ociężałość jest ucieczką przed sobą samym, jest formą duchowego włóczęgostwa, objawia się w gadulstwie.
Ociężałość rodzi kolejne postawy. Jedną z nich jest tępota. Rozpoznaje się jakieś większe dobro, ale człowiek w swojej tępocie potrafi jedynie postawić pytanie: „Ale po co to wszystko? Do czego to się może przydać? Czy bez tego nie można żyć?” Inną formą jest małoduszność, która polega na braku odwagi do podejmowania wielkich rzeczy. Ociężałość serca objawia się również wzburzeniem jako formą niezadowolenia z siebie, z innych, w odniesieniu do wiary – z Kościoła. To przeradza się w postawę złośliwości – jedną z odsłon jest fałszywa pokora, która każe mówić, że jestem zbyt pokorny, by coś podjąć. Druga forma to pycha odrzucenia – odrzucam to, co jest, ponieważ nie godzę się na taką rzeczywistość. W ten sposób można odrzucić drugiego człowieka, Kościół, odpowiedzialność za świat. Moja wizja czegoś nie pozwala mi zaakceptować obecnej rzeczywistości. Krytykując wszystko, nie robię nic.
Panny roztropne i nierozsądne. Na ich przykładzie najlepiej zauważyć różnicę pomiędzy sensownym czuwaniem a wyłącznie manewrami duchowymi. Roztropne czuwały, czekając, by nie przespać przyjścia oblubieńca, nierozsądne czekały, by nie zasnąć. Cel jednych miał przedmiot (oblubieniec), cel drugich skupiał się na czynności – ćwiczymy niezasypianie, tylko nie wiemy, po co? Nadzieja chrześcijańska ma zawsze przedmiot. Bezprzedmiotowa jest wyłącznie formą jakiejś aktywności religijnej, która wcześniej czy później znuży człowieka.
